Yabancı çalışanların sosyal güvenliği: işveren nelere dikkat etmeli?

Yabancı bir çalışanı işe almak, Türk bir çalışanı işe almaktan iki noktada ayrılır: önce çalışma izni gerekir, sonra sigorta bildirimi bu izne göre yapılır. Prim oranları ve bordro hesabı aynıdır; farkı yaratan, sürelerin ve belgelerin birbirine bağlı olmasıdır. Bu yazı konuyu işverenin yapması gerekenler açısından ele alır. Çalışanın hangi ülkede sigortalı olacağı sorusunun genel çerçevesi için: Türkiye'de çalışan yabancının sosyal güvenliği.

Kim sigortalı sayılır?

5510 sayılı Kanun m.4'e göre Türkiye'deki bir işverene iş sözleşmesiyle bağlı çalışan yabancı, Türk çalışan gibi 4/a kapsamında sigortalıdır. Türkiye'nin sosyal güvenlik sözleşmesi imzaladığı ülkelerin vatandaşları için ise önce o sözleşmenin hükümlerine bakılır.

İki grup Türkiye'de sigortalı sayılmaz (m.6):

• Yurt dışındaki bir kuruluş tarafından Türkiye'ye bir iş için gönderilen ve yurt dışında sigortalı olduğunu belgeleyen kişiler. Sözleşmesi olmayan ülkeden gelenler için bu süre en fazla 3 aydır; sözleşmeli ülkelerde süre sözleşmeye göre belirlenir.
• Yurt dışında yerleşik olup Türkiye'de bağımsız çalışan ve kendi ülkesinin sosyal güvenlik mevzuatına tabi olan kişiler.

Belge yoksa çalışan ilk günden itibaren Türkiye'de sigortalıdır ve primler bu tarihten itibaren doğar.

Bildirim süreleri

Bildirim için çalışanın yabancı kimlik numarası (99 ile başlayan) gerekir; pasaport numarasıyla SGK kaydı yapılmaz. Türkiye'ye ilk kez gelen bir çalışan için bu numara çalışma izniyle birlikte oluşur. İşe giriş bildirimi hakkında genel bilgi: İşe giriş bildirgesi.

Ücret uyumu

Çalışma izni başvurusunda beyan edilen ücret, mesleğe göre belirlenen asgari ücret katlarının altında olamaz: Yabancı çalışan istihdamı maliyeti. SGK'ya bildirilen prime esas kazanç da bu ücretle uyumlu olmalıdır. İzin başvurusunda yüksek ücret gösterip SGK'ya asgari ücret bildirmek, hem SGK hem de çalışma izni denetiminde sorun çıkarır ve iznin uzatılmasını zorlaştırır.

Ücret döviz cinsinden kararlaştırılmışsa bordroda Türk lirasına çevrilerek bildirilir; kur farkı nedeniyle ay ay değişen tutar, izin başvurusundaki ücretin altına düşmemelidir.

Yurt dışından gönderilen çalışanlar

Yurt dışındaki şirketin çalışanı Türkiye'de geçici olarak görevlendiriliyorsa:

1. Çalışanın uyruğunun sosyal güvenlik sözleşmesi olan bir ülke olup olmadığını kontrol edin.
2. Sözleşme varsa çalışanın kendi ülkesindeki kurumdan alınan görevlendirme belgesini işe başlamadan önce isteyin ve SGK'ya sunun.
3. Belgedeki süreyi takvime işleyin; uzatma iki kurumun onayına bağlıdır.
4. Sözleşme yoksa sigortasız çalışma en fazla 3 aydır; süre aşılırsa Türkiye'de sigortalı yapılmalıdır.
5. Çalışan Türkiye'deki şirketin bordrosuna ve yönetimine bağlanmışsa artık "gönderilen çalışan" sayılmaz.

Belge alınmışsa bile çalışma izni şartı ayrıca geçerlidir; sosyal güvenlik muafiyeti çalışma izni muafiyeti anlamına gelmez.

Aile bireyleri ve sağlık sigortası

4/a kapsamında sigortalı yabancı çalışanın Türkiye'de ikamet eden eşi ve çocukları, bakmakla yükümlü olunan kişi olarak genel sağlık sigortasından yararlanabilir. Aile bireylerinin kendi ülkelerinde sigortalı olmaması ve Türkiye'de ikamet izninin bulunması gerekir. Çalışmayan ve kimsenin bakmakla yükümlü olduğu kişi olarak kayıtlı olmayan ikamet izinli yabancılar için genel sağlık sigortası, Türkiye'de bir yılı aşan ikametten sonra ayrıca gündeme gelir (m.60).

İşsizlik sigortası ve teşvikler

4/a kapsamında sigortalı yabancı çalışan için işsizlik sigortası primi de kesilir (4447 sayılı Kanun). Prim teşviklerinde ise her teşvikin kendi şartı vardır; bazı destekler yalnızca Türk vatandaşları veya belirli gruplar için öngörülmüştür. Yabancı çalışan için teşvik uygulamadan önce ilgili maddenin kapsamını kontrol edin.

İşten ayrılış

• Çalışma izni süresi biterse ve uzatma yapılmamışsa çalışan çalıştırılamaz; işten çıkış bildirgesi verilir.
• Ayrılış kodu ve kıdem tazminatı kuralları Türk çalışanla aynıdır: SGK çıkış kodları.
• Çalışma izni, işveren değişikliğinde yeni işveren için yeniden alınır; eski izin yeni işverende geçerli değildir.

Sık yapılan hatalar

• Çalışma izni onaylanmadan işe başlatmak. Bu durum hem çalışma izni mevzuatında (6735 sayılı Kanun m.23) hem de SGK'da kayıt dışı çalıştırma cezasına yol açar.
• Görevlendirme belgesinin süresini takip etmemek ve süre dolduktan sonra sigortalılığı başlatmamak.
• İzin başvurusundaki ücret ile SGK'ya bildirilen ücret arasında fark bırakmak.
• Yabancı ortağı veya müdürü ücretli çalışan gibi bildirmek ya da hiç bildirmemek: Şirket ortaklarının SGK durumu.
• Ücretin yurt dışındaki ana şirketten ödendiği gerekçesiyle Türkiye'de bildirim yapmamak.

İşverenin kontrol listesi

1. Çalışma izni ve başlangıç tarihi
2. Yabancı kimlik numarası
3. Sosyal güvenlik sözleşmesi ve görevlendirme belgesi (varsa) ile süresi
4. İzin başvurusundaki ücret ve SGK'ya bildirilecek prime esas kazanç
5. 30 günlük işe giriş bildirimi süresi
6. Aile bireylerinin bakmakla yükümlü olunan kişi kaydı
7. İzin bitiş tarihi ve uzatma takvimi

Yabancı çalışan istihdamının bütün adımları için: Yabancı şirketler için istihdam · Çalışma izni kriterleri

Yasal dayanak: 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu m.4, m.6, m.8, m.60; 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu; 4447 sayılı İşsizlik Sigortası Kanunu; Türkiye'nin taraf olduğu ikili sosyal güvenlik sözleşmeleri.