Çalışma süresi kuralları bordroyu doğrudan etkiler: Yanlış kurgulanmış bir vardiya düzeni, ödenmemiş fazla mesai alacağına ve idari para cezasına dönüşür. Kuralları ve bordroya yansımalarını özetliyoruz.
Sınırlar
| Kural | Sınır |
|---|---|
| Haftalık çalışma | En çok 45 saat; aksi kararlaştırılmadıkça çalışılan günlere eşit bölünür |
| Günlük çalışma | Hiçbir düzenlemede 11 saati aşamaz |
| Denkleştirme | Haftalık ortalama 45 saati aşmamak kaydıyla 2 ay (TİS ile 4 ay) içinde farklı dağıtım |
| Gece çalışması | 20.00–06.00 arası; en çok 7,5 saat |
| Yıllık fazla çalışma | En çok 270 saat (fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma toplamı) |
Ara dinlenmeleri
| Günlük çalışma | Asgari ara dinlenme |
|---|---|
| 4 saat veya daha az | 15 dakika |
| 4 saatten fazla, 7,5 saate kadar | 30 dakika |
| 7,5 saatten fazla | 1 saat |
Ara dinlenmeler çalışma süresinden sayılmaz; anlaşmayla bölünebilir. İşçinin işyerinde iş için hazır beklediği süreler ise çalışma süresidir.
Fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma
| Tanım | Karşılığı | |
|---|---|---|
| Fazla çalışma | Haftalık 45 saati aşan çalışma | Saat ücretinin %50 fazlası veya her saat için 1 saat 30 dakika serbest zaman |
| Fazla sürelerle çalışma | Sözleşmede haftalık süre 45'in altındaysa, o süreyi aşıp 45 saate kadar olan çalışma | Saat ücretinin %25 fazlası veya 1 saat 15 dakika serbest zaman |
Saat ücreti = aylık brüt ÷ 225. 30 dakikadan kısa süreler yarım saat, uzun süreler bir saat sayılır. Fazla mesai ücreti ücret hesap pusulasında ayrı gösterilir ve normal ücret gibi SGK primine, gelir ve damga vergisine tabidir. Fazla mesai hesaplama
İşçinin onayı
- Fazla çalışma için işçinin yazılı onayı gerekir; onay iş sözleşmesi yapılırken veya ihtiyaç doğduğunda bir kez alınır, her yıl yenilenmez.
- İşçi onayını 30 gün önceden yazılı bildirimle geri alabilir.
- Zorunlu nedenler ve olağanüstü hallerde onay aranmaz.
- Onay ve fazla çalışma kayıtları imzalı olarak özlük dosyasında saklanır.
Fazla çalışma yaptırılamayanlar
18 yaşından küçükler, sağlık raporuyla uygun olmadığı belirlenenler, gebe, yeni doğum yapmış veya emziren işçiler, yer ve su altında çalışanlar ve kısmi süreli çalışanlar.
Telafi çalışması ve kısa çalışma
- Telafi: Zorunlu nedenlerle işin durması veya işçinin talebiyle izin verilmesi halinde, çalışılmayan süreler 2 ay içinde günde en çok 3 saat telafi ettirilebilir; 11 saat sınırı aşılamaz ve fazla çalışma sayılmaz.
- Kısa çalışma: Genel ekonomik kriz veya zorlayıcı sebeplerle çalışma süresinin önemli ölçüde azalması halinde İŞKUR onayıyla en çok 3 ay; işçiye kısa çalışma ödeneği verilir.
İlgili hesaplama: Kısa çalışma ödeneği hesaplama
Gece çalışması
Gece çalışan işçiler işe başlamadan önce ve en geç iki yılda bir, masrafı işverene ait sağlık muayenesinden geçirilir. Vardiyalı çalışmada işçiler bir hafta gece, sonraki hafta gündüz çalıştırılacak şekilde düzenlenir.
Sık yapılan hatalar
- Yazılı onay almadan fazla mesai yaptırmak (işçi başına 4.815 TL idari para cezası, 2026).
- Fazla mesaiyi bordroda göstermeden "prim" adıyla ödemek; işçi alacak davası açabilir.
- Kısmi süreli çalışana fazla mesai yaptırmak.
- Denkleştirmeyi yazılı anlaşma olmadan uygulamak.
Kaynaklar
4857 sayılı İş Kanunu m.41, 42, 43, 63, 64, 65, 68, 69; İş Kanununa İlişkin Çalışma Süreleri Yönetmeliği; Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği.