Masʼuliyati cheklangan va aksiyadorlik jamiyatlaridan tashqari boshqa tuzilmalar ham savdo reyestrida roʻyxatdan oʻtkaziladi. Ularning baʼzilari (toʻliq va kommandit shirkatlar) sheriklarning shaxsiy javobgarligiga asoslanadi, baʼzilari (kooperativlar) aʼzolarning umumiy ehtiyojlarini qondirish uchun tuziladi, baʼzilari esa boshqa shaxsning (uyushma, jamgʻarma yoki kompaniyaning) tijorat faoliyatini reyestrga bogʻlaydi. Barcha arizalar MERSİS soʻrov raqami bilan İTO navbat tizimi orqali tegishli hududiy boʻlimga topshiriladi.
Qisqacha taqqoslash
| Turi | Eng kam sheriklar soni | Kim sherik boʻla oladi? | Javobgarlik | 2026-yil taʼsis yigʻimi |
|---|---|---|---|---|
| Toʻliq shirkat (kollektif) | 2 | Faqat jismoniy shaxslar | Cheklanmagan, solidar | 15 688,40 TL |
| Kommandit shirkat (komandit) | 2 (kamida 1 nafar toʻliq sherik) | Toʻliq sheriklar faqat jismoniy shaxslar; kommanditchi yuridik shaxs boʻlishi mumkin | Toʻliq sherik cheklanmagan, kommanditchi hissasi miqdorida | 15 688,40 TL |
| Aksiyalarga asoslangan kommandit shirkat | 5 nafar taʼsischi (kamida 1 nafar toʻliq sherik) | Toʻliq sherik jismoniy shaxs | Kapital kompaniyasi qoidalari; toʻliq sherik cheklanmagan | 15 688,40 TL |
| Kooperativ | 7 | Jismoniy va yuridik shaxslar | Ustavga koʻra | Ozod |
| Uyushma / jamgʻarma korxonasi | — | Uyushma yoki jamgʻarma nomidan | Uyushma yoki jamgʻarma | 5 466,10 TL (yakka tartibdagi tadbirkor tarifi qoʻllanadi; İTO bilan tasdiqlang) |
Barcha yigʻimlar va eʼlon haqlari: Savdo reyestri yigʻimlari va haqlari · Umumiy xarajat: Kompaniya taʼsis etish xarajati
Toʻliq shirkat (kollektif şirket)
Firma nomi ostida korxona yuritish uchun jismoniy shaxslar oʻrtasida tuziladigan va hech bir sherikning kompaniya kreditorlari oldidagi javobgarligi cheklanmagan kompaniya.
- Nomi: sheriklarning barchasi yoki bittasining ismi va familiyasi hamda kompaniya turi (masalan, «Yılmaz ve Ortakları Kollektif Şirketi»).
- Shartnoma: yozma shaklda boʻlishi va kompaniyaning toʻliq shirkat ekanini, uning nomi va joylashgan yerini, faoliyat maqsadini, har bir sherikning hissasi turi va miqdorini hamda kim va qanday tarzda vakillik qilishini koʻrsatishi shart. Har bir sherikning ismi, yashash joyi, fuqaroligi va Turkiya ID raqami (chet elliklar uchun soliq raqami yoki chet el fuqarosi identifikatsiya raqami) kiritiladi.
- Hujjatlar: barcha taʼsischilar imzolagan ariza, sheriklar fotosuratlari bilan palataga roʻyxatdan oʻtish shakli, MERSİSda tayyorlangan shartnoma, sherik boʻlmagan vakillarning imzo deklaratsiyalari, chet ellik sheriklar uchun notarial tasdiqlangan pasport tarjimasi va soliq raqami, sherik chet elda yashasa taʼsis haqidagi xabarnoma shakli, erkin zonada taʼsis etilganda esa Erkin zonalar bosh boshqarmasining ruxsatnomasi.
- Agar sherikning soliq raqami yozuvi boʻlmasa va soliq lavhasining nusxasi ilova qilinmasa, ariza qabul qilinmaydi.
Kommandit shirkat (komandit şirket)
Baʼzi sheriklari cheklanmagan javobgarlikka ega (toʻliq sheriklar / komandite), boshqalari esa faqat oʻz hissasi miqdorida javobgar boʻlgan (kommanditchilar / komanditer) kompaniya.
- Toʻliq sheriklar faqat jismoniy shaxslar boʻlishi mumkin; yuridik shaxslar faqat kommanditchi boʻla oladi.
- Nomi: kamida bitta toʻliq sherikning ismi va familiyasi hamda kompaniya va uning turi. Ismi firma nomida koʻrsatilgan kommanditchi uchinchi shaxslar oldida toʻliq sherik kabi javobgar boʻladi.
- Aksiyalarga asoslangan kommandit shirkat: kapital kompaniyasi sifatida qaraladi; kamida 5 nafar taʼsischi, ulardan kamida bittasi toʻliq sherik. Ustavdagi imzolar reyestr huzurida qoʻyiladi.
- Kommanditchining natura shaklidagi hissasi uchun sud tayinlagan ekspertning baholashi, tegishli reyestrdan cheklov yoʻqligi haqidagi xat va qayd haqidagi maʼlumotnoma talab qilinadi.
Kooperativ
Aʼzolarning muayyan iqtisodiy manfaatlarini, ayniqsa kasbi yoki tirikchiligi bilan bogʻliq ehtiyojlarini oʻzaro yordam va hamjihatlik orqali qondirish uchun tuziladi.
- Kamida 7 nafar aʼzo ustavni imzolaydi; har bir aʼzolik ulushi 100 TRY qiymatga ega.
- Ruxsat: ustav Savdo vazirligi tomonidan tasdiqlanadi; taʼsis etishga ruxsatsiz roʻyxatdan oʻtkazish mumkin emas.
- Hujjatlar: boshqaruv imzolagan ariza, palataga roʻyxatdan oʻtish shakli, MERSİSda tayyorlangan ustav, Vazirlik tasdiqlagan ustav kitobchasi va ruxsatnoma xatining asl nusxasi.
- Kooperativ taʼsis etish yigʻimdan ozod; taʼsis eʼloni har bir soʻz uchun 1,78 TL turadi. Ayol va nogironligi bor tadbirkorlar kooperativlarining eʼlonlari bepul.
- Kooperativlar korporativ soliq toʻlovchilardir; uy-joy qurilishi kooperativlari kabi baʼzilari qonundagi shartlar asosida ozod qilinishi mumkin.
Uyushma va jamgʻarmalarning korxonalari
Uyushma va jamgʻarmalarning tijorat faoliyati iqtisodiy korxona sifatida soliqqa tortiladi va savdo reyestrida roʻyxatdan oʻtkaziladi.
- Har bir korxona faqat bitta faoliyat maqsadi bilan roʻyxatdan oʻtkaziladi; turli faoliyatlar uchun farqlovchi qoʻshimchalar bilan alohida korxonalar ochiladi.
- Hujjatlar: uyushma yoki jamgʻarmaning nomi, joylashgan yeri va soliq raqami hamda korxonaning nomi, kapitali, manzili, ochilish sanasi, NACE kodi va vakillari koʻrsatilgan ariza; palataga roʻyxatdan oʻtish shakli; imzo deklaratsiyalari; uyushma faol ekanini yoki jamgʻarma hali mavjudligini koʻrsatuvchi rasmiy hujjat; nizom yoki jamgʻarma taʼsis hujjati; vakolatli organning korxona ochish toʻgʻrisidagi qarorining notarial tasdiqlangan nusxasi; zarur boʻlsa, rasmiy ruxsatnoma.
- Yopish: faoliyat tugaganligi haqidagi notarial tasdiqlangan qaror va aktivlar hamda majburiyatlar nolga tushirilgani haqidagi bayonot.
- Soliq majburiyatlari (korporativ soliq, KDV, daftarlar) uyushma yoki jamgʻarmadan alohida, korxona nomidan bajariladi.
Kompaniyalarning oddiy shirkat orqali yuritadigan korxonalari (qoʻshma korxona)
Ikki yoki undan ortiq kompaniyaning yuridik shaxs maqomiga ega boʻlmagan shirkat orqali yuritadigan korxonasi (masalan, tender uchun tuzilgan qoʻshma korxona) savdo reyestrida soʻrovga koʻra roʻyxatdan oʻtkaziladi.
- Shirkat shartnomasi yozma shaklda tuziladi va barcha sheriklarning imzolari notarial tasdiqlanadi; unda sheriklarning firma nomlari, manzillari va vakillari hamda korxonaning nomi, manzili, maqsadi va boʻlsa, muddati koʻrsatiladi. Yetakchi yoki boshqaruvchi sherik belgilanadi.
- Korxona vakillari jismoniy shaxslar boʻlishi shart.
- Soliq idorasidan potensial soliq raqami olinadi. Oddiy shirkatlar QQS (KDV) va manbada ushlab qolinadigan soliq (stopaj) deklaratsiyalari boʻyicha alohida soliq toʻlovchi hisoblanadi; foyda sheriklarning oʻz deklaratsiyalarida soliqqa tortiladi.
Kompaniyalar guruhi haqidagi xabarnoma
Kompaniya oʻzi bevosita yoki bilvosita nazorat qiladigan kamida ikkita kompaniya bilan birga kompaniyalar guruhini tashkil etadi. Guruhdagi bir kompaniyaning boshqasidagi ulushi 5, 10, 20, 25, 33, 50, 67 yoki 100% ga yetganda yoki undan pastga tushganda, ulushni olgan tomon bu haqda kompaniyani 10 kun ichida xabardor qiladi, kompaniya esa xabarnomani roʻyxatdan oʻtkazadi va eʼlon qildiradi. Nazorat shartnoma asosida oʻrnatilgan boʻlsa, nazorat shartnomasi shoʻba kompaniya umumiy yigʻilishi tomonidan tasdiqlangandan keyin roʻyxatdan oʻtkaziladi.
Koʻp beriladigan savollar
Bugungi kunda toʻliq shirkatlardan foydalaniladimi? Sheriklarning cheklanmagan javobgarligi sababli kam hollarda. Ular oilaviy korxonalarda yoki kasbiy hamkorliklarda uchraydi; aksariyat hollarda masʼuliyati cheklangan jamiyat koʻproq mos keladi. Masʼuliyati cheklangan jamiyat taʼsis etish
Kooperativlar soliqdan ozodmi? Yoʻq; kooperativlar qoida tariqasida korporativ soliq toʻlovchilardir. Ozod qilinish qonundagi shartlarga bogʻliq.
Uyushmaga tijorat faoliyati uchun kompaniya kerakmi? Yoʻq; iqtisodiy korxona yetarli. Faoliyat koʻlamiga qarab alohida kompaniya koʻproq mos kelishi mumkin.
Manbalar
6102-sonli Turkiya Savdo kodeksi 124, 195–209, 211–303-moddalar (toʻliq va kommandit shirkatlar), 564–565-moddalar (aksiyalarga asoslangan kommandit shirkat); 1163-sonli Kooperativlar toʻgʻrisidagi qonun; Savdo reyestri toʻgʻrisidagi nizom 44-modda; Kompaniyalarning yuridik shaxs maqomiga ega boʻlmagan shirkat orqali yuritadigan korxonalarini roʻyxatdan oʻtkazish toʻgʻrisidagi kommyunike; İTO roʻyxatdan oʻtkazish sahifalari: kooperativ, toʻliq shirkat, kommandit shirkat, jamgʻarma va uyushma korxonalari, qoʻshma korxonalar, kompaniyalar guruhi (turk tilida).