Şüpheli ve değersiz alacaklar: karşılık ne zaman ayrılır?
Tahsil edilemeyen ticari alacaklarda şüpheli alacak karşılığı ayırma şartları, değersiz alacak ayrımı, teminatlı alacaklar, sonradan tahsilat ve KDV düzeltmesi.
Bir müşteri borcunu ödemediğinde, alacak defterde durmaya devam eder ve satıştan doğan kâr üzerinden vergi ödenmiş olur. Vergi Usul Kanunu bu durumda iki araç sunar: şüpheli alacak karşılığı ve değersiz alacak.
Şüpheli alacak
Ticari kazancın elde edilmesiyle ilgili olan alacaklar aşağıdaki durumlarda şüpheli sayılır:
- Dava veya icra safhasında olanlar: Alacak için mahkemede dava açılmış ya da icra takibi başlatılmış olmalıdır.
- Küçük alacaklar: Yapılan protesto veya yazı ile bir defadan fazla istendiği hâlde ödenmeyen ve dava ya da icra takibine değmeyecek kadar küçük olan alacaklar. 2026'da bu sınır 25.000 TL'dir.
Bu şartlar oluştuğunda, alacağın değerleme günündeki tutarı kadar karşılık ayrılabilir ve karşılık gider yazılır. Karşılık, şartların oluştuğu dönemde ayrılmalıdır; sonraki dönemlere bırakılırsa ilgili dönemde gider yazılamayabilir.
Teminatlı alacaklar
Alacağın teminatla karşılanan kısmı için karşılık ayrılmaz. Örneğin 500.000 TL'lik alacak için 200.000 TL'lik bir teminat mektubu ya da ipotek varsa karşılık 300.000 TL üzerinden ayrılır.
Değersiz alacak
Kazai bir hükümle (mahkeme kararıyla) ya da kanuni bir uzlaşma ile tahsil imkânı kalmadığı kesinleşen alacaklar değersiz alacak sayılır ve kayıtlı değeriyle doğrudan gider yazılır. Konkordato ile alacağın bir kısmından vazgeçilmesi, alacağın zamanaşımına uğraması gibi durumlar bu kapsamda değerlendirilir.
| Şüpheli alacak | Değersiz alacak | |
|---|---|---|
| Durum | Tahsili şüpheli | Tahsili imkânsız |
| Şart | Dava, icra ya da küçük alacak şartı | Mahkeme kararı, uzlaşma, konkordato gibi kesinleşmiş durum |
| Kayıt | Karşılık ayrılır | Alacak doğrudan gidere alınır |
| KDV | Düzeltme yapılmaz | Düzeltme yapılabilir |
KDV düzeltmesi
Alacağın tamamen veya kısmen değersiz hâle gelmesi, işlemin bedelinde bir değişiklik sayılır. Satıcı, değersiz hâle gelen kısma ait KDV'yi düzeltme yoluyla indirim konusu yapabilir. Şüpheli alacak aşamasında ise KDV düzeltmesi yapılmaz.
Sonradan tahsilat
Karşılık ayrılmış bir alacak sonradan tahsil edilirse, tahsil edilen tutar tahsil edildiği dönemde gelir yazılır. Kısmi tahsilatta yalnızca tahsil edilen kısım gelir olur.
Muhasebe kaydı
| İşlem | Kayıt |
|---|---|
| Alacağın şüpheliye aktarılması | 128 Şüpheli Ticari Alacaklar (borç) / 120 Alıcılar (alacak) |
| Karşılık ayrılması | 654 Karşılık Giderleri (borç) / 129 Şüpheli Ticari Alacaklar Karşılığı (alacak) |
| Sonradan tahsilat | 102 Bankalar (borç) / 128 (alacak); karşılığın iptali 129 (borç) / 644 Konusu Kalmayan Karşılıklar (alacak) |
Pratik öneriler
- Vadesi geçen alacaklar için yazılı ödeme istemini KEP veya noter aracılığıyla gönderin: Ödeme ihtarı
- Dava veya icra kararını geciktirmeyin; karşılık ancak bu aşamada ayrılabilir.
- Yıl sonu kapanışında alacak yaşlandırma tablosu hazırlayın: Dönem sonu işlemleri
Yasal dayanak: 213 sayılı Vergi Usul Kanunu m.322 ve 323; 3065 sayılı KDV Kanunu m.35.